Narodzie mój! …Krajów naszych cudownej piękności – Juliusz Słowacki
Wprowadzenie
Współczesne społeczeństwa europejskie przeżywają okres intensywnych przemian kulturowych i politycznych. Globalizacja, mobilność społeczna oraz rozwój instytucji ponadnarodowych prowadzą do redefinicji wielu tradycyjnych kategorii życia społecznego, w tym także pojęcia narodu. W debacie publicznej coraz częściej pojawia się przekonanie, że tożsamość narodowa traci znaczenie na rzecz identyfikacji kosmopolitycznych lub ponadnarodowych.
Jednocześnie doświadczenie historyczne Europy wskazuje, że narody pozostają jedną z najtrwalszych form wspólnoty społecznej. Stanowią one nie tylko konstrukcję polityczną, lecz także wspólnotę historyczną, kulturową i symboliczną, która kształtuje poczucie przynależności jednostek. W tym kontekście istotnym elementem stabilności społecznej okazuje się również zakorzenienie ekonomiczne – w szczególności własność ziemi i nieruchomości, która sprzyja długofalowej odpowiedzialności za wspólnotę lokalną i narodową.
Celem niniejszego artykułu jest refleksja nad relacją między własnością, tożsamością narodową oraz dobrobytem wspólnoty politycznej w kontekście współczesnych debat o przyszłości narodów w Europie.
Naród jako wspólnota historyczna i kulturowa
Pojęcie narodu jest jednym z najbardziej dyskutowanych w naukach społecznych. W literaturze istnieje wiele konkurencyjnych teorii jego powstania i funkcjonowania. Benedict Anderson określił naród jako „wspólnotę wyobrażoną”, podkreślając, że jego członkowie postrzegają się jako część większej całości, mimo że większość z nich nigdy nie spotka się osobiście¹.
Ernest Gellner wskazywał z kolei na związek narodów z procesami modernizacji i industrializacji. Według niego narody powstały w wyniku rozwoju społeczeństw nowoczesnych, które potrzebowały jednolitej kultury i systemu edukacji dla funkcjonowania gospodarki przemysłowej².
Inną perspektywę zaproponował Anthony D. Smith, który podkreślał znaczenie wcześniejszych wspólnot etnicznych oraz tradycji kulturowych jako fundamentu nowoczesnych narodów³. Zgodnie z tym podejściem naród nie jest wyłącznie tworem nowoczesności, lecz rozwija się na bazie długotrwałych procesów historycznych, obejmujących wspólną pamięć, symbole oraz mity założycielskie.
W polskiej refleksji socjologicznej podobne stanowisko zajmował Florian Znaniecki, dla którego naród stanowił wspólnotę kulturową opartą na wspólnie podzielanych wartościach i tradycjach⁴. Z tej perspektywy naród można rozumieć jako zbiorowość ludzi, którzy postrzegają się jako wspólnotę historyczną i kulturową oraz posiadają poczucie wspólnego losu.
Historia Europy jako historia narodów
Europa nie powstała jako jednolite państwo ani jako jednorodna kultura. Jej historia jest w istocie historią narodów – ich powstawania, rozwoju, konfliktów i współpracy. Jak zauważa Benedykt Ziętara, świadomość narodowa w Europie zaczęła kształtować się już w średniowieczu, szczególnie w obszarze Europy pokarolińskiej⁵.
Nowoczesne narody europejskie ukształtowały się jednak w dużej mierze w XIX wieku, w okresie rozwoju państw narodowych i ruchów narodowych. Proces ten przebiegał różnie w różnych częściach kontynentu. W Europie Zachodniej często następowała ewolucja od państwa do narodu, natomiast w Europie Środkowo-Wschodniej – od narodu do państwa⁶.
Historia XX wieku potwierdziła trwałość tożsamości narodowych. Upadek systemu komunistycznego w Europie Środkowo-Wschodniej doprowadził do rozpadu kilku państw wielonarodowych, takich jak Związek Radziecki, Jugosławia czy Czechosłowacja. W wielu przypadkach procesy te były wynikiem dążeń narodów do odzyskania suwerenności politycznej.
Patriotyzm i doświadczenie Europy Środkowo-Wschodniej
Istotnym elementem funkcjonowania wspólnot narodowych jest patriotyzm rozumiany jako poczucie odpowiedzialności za własną wspólnotę polityczną i kulturową. W historii Europy Środkowo-Wschodniej patriotyzm często odgrywał szczególną rolę, zwłaszcza w sytuacjach utraty suwerenności państwowej.
Przykładem może być polski ruch „Solidarność”, który w latach osiemdziesiątych XX wieku był nie tylko ruchem robotniczym czy prodemokratycznym, lecz także ruchem narodowym. Jego uczestnicy dążyli do odzyskania wolności politycznej oraz do przywrócenia suwerenności państwa.
W literaturze naukowej podkreśla się jednak, że patriotyzm należy odróżnić od skrajnych form nacjonalizmu. Nacjonalizm w sensie socjologicznym oznacza ideologię uznającą naród za podstawową wspólnotę polityczną, lecz w praktyce historycznej przybierał on zarówno formy umiarkowane, jak i radykalne⁷.
Własność jako czynnik zakorzenienia społecznego
Istotnym, choć często pomijanym elementem stabilności wspólnoty narodowej jest zakorzenienie ekonomiczne jej członków. Własność ziemi i nieruchomości sprzyja trwałości struktur społecznych oraz budowaniu odpowiedzialności za przestrzeń wspólnotową.
Właściciel nieruchomości jest zazwyczaj bardziej związany z miejscem, w którym żyje. Jego interes ekonomiczny oraz poczucie odpowiedzialności za przyszłość własnej rodziny sprzyjają stabilności społecznej. W tym sensie własność może być jednym z czynników sprzyjających budowaniu dobrobytu wspólnoty narodowej.
Ekonomiczne i społeczne zakorzenienie jednostek w określonym miejscu sprzyja również powstawaniu silnych wspólnot lokalnych, które stanowią podstawę funkcjonowania większych struktur politycznych, w tym państw narodowych.
Reymont otrzymał Nobla w 1924 roku m.in. za „wielki narodowy epos” – powieść Chłopi, w której ziemia jest niemalże żywą istotą, obiektem miłości, pożądania, walki i niemal religijnego kultu. To nie abstrakcyjna ojczyzna romantyków, lecz konkretna, materialna ziemia – pole, rola, grunta – decyduje o statusie, godności, przetrwaniu i tożsamości chłopa.
Naród to realna wspólnota, mająca instytucjonalną, polityczną i terytorialną formę, potężne zasoby, łączące ludzi kultury i tradycji.
Wspólnota, która chce żyć w dobrobycie.
Naród a tożsamość jednostki
Człowiek rodzi się w określonej wspólnocie kulturowej i historycznej. Język, tradycja oraz doświadczenie społeczne kształtują jego tożsamość od najwcześniejszych lat życia. Nawet w warunkach globalizacji i migracji pierwotne doświadczenia kulturowe pozostają ważnym elementem tożsamości jednostki.
Jak zauważają badacze nacjonalizmu, to właśnie wspólna pamięć historyczna i kultura symboliczna stanowią jeden z najtrwalszych elementów wspólnoty narodowej⁸. Dzięki nim narody zachowują swoją ciągłość mimo zmian politycznych i społecznych.
Zakończenie
Naród pozostaje jedną z najważniejszych form wspólnoty społecznej w nowoczesnym świecie. Pomimo procesów globalizacji i integracji ponadnarodowej tożsamości narodowe nadal odgrywają istotną rolę w życiu politycznym, społecznym i kulturowym Europy.
Własność oraz zakorzenienie ekonomiczne mogą sprzyjać trwałości wspólnot narodowych, ponieważ wzmacniają więź jednostki z określoną przestrzenią społeczną i historyczną. W tym sensie dobrobyt narodu nie jest jedynie kategorią ekonomiczną, lecz także rezultatem stabilnych więzi społecznych i kulturowych, które łączą jego członków.
Przypisy
- B. Anderson, Imagined Communities. Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, London 1997.
- E. Gellner, Narody i nacjonalizm, Warszawa 2009.
- A. D. Smith, National Identity, Reno 1991.
- K. Brzechczyn, „Koncepcja narodu w myśli Floriana Znanieckiego”, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny2024. https://bibliotekanauki.pl/articles/64138962.pdf
- B. Ziętara, Świat narodów europejskich. Powstanie świadomości narodowej na obszarze Europy pokarolińskiej, Warszawa 1985.
- Z. Krasnodębski, „Lud i naród”, w: D. Engels (red.), Europa Eterna. Nasze korzenie, nasza przyszłość, Poznań 2022.
- A. Wojtaszak, „Nacjonalizm. Ewolucja myśli politycznej”, Acta Politica Polonica 2015. https://wnus.usz.edu.pl/ap/file/article/view/383.pdf
- K. Jaskułowski, Wspólnota symboliczna. W stronę antropologii nacjonalizmu, Kraków 2012. https://www.researchgate.net/profile/Krzysztof-Jaskulowski/publication/277774509_Wspolnota_symboliczna_W_strone_antropologii_nacjonalizmu/links/608d2e20a6fdccaebdfc7faa/Wspolnota-symboliczna-W-strone-antropologii-nacjonalizmu.pdf
Bibliografia
Anderson, B. (1997). Imagined Communities. Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London: Verso.
Brzechczyn, K. (2024). „Koncepcja narodu w myśli Floriana Znanieckiego”. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny. https://bibliotekanauki.pl/articles/64138962.pdf
Gellner, E. (2009). Narody i nacjonalizm. Warszawa: Difin.
Jaskułowski, K. (2012). Wspólnota symboliczna. W stronę antropologii nacjonalizmu.
https://www.researchgate.net/profile/Krzysztof-Jaskulowski/publication/277774509_Wspolnota_symboliczna_W_strone_antropologii_nacjonalizmu
Krasnodębski, Z. (2022). „Lud i naród”. W: D. Engels (red.), Europa Eterna. Nasze korzenie, nasza przyszłość. Poznań.
Smith, A. D. (1991). National Identity. Reno: University of Nevada Press.
Wojtaszak, A. (2015). „Nacjonalizm. Ewolucja myśli politycznej”. Acta Politica Polonica. https://wnus.usz.edu.pl/ap/file/article/view/383.pdf
Ziętara, B. (1985). Świat narodów europejskich. Powstanie świadomości narodowej na obszarze Europy pokarolińskiej. Warszawa.
Bardzo wartościowy artykuł. Autor w sposób rzeczowy i dobrze udokumentowany przedstawia rolę narodu oraz znaczenie postaci polskich wieszczów narodowych. Szczególnie trafne są spostrzeżenia dotyczące związku między tożsamością narodową a zakorzenieniem społecznym. Uznanie doktorze Seweryn!